Các Loại Ánh Sáng Trong Điện Ảnh

Các Loại Ánh Sáng Trong Điện Ảnh

Các Dạng Ánh Sáng

Không phải tất cả các loại ánh sáng trong điện ảnh đều được tạo ra giống nhau. Ánh sáng xuất hiện dưới nhiều hình thức, gói thiết bị và nguồn sáng khác nhau. Vì vậy, trước khi bạn bắt đầu bật công tắc trên phim trường, điều quan trọng là phải hiểu rõ tất cả những lựa chọn ánh sáng mà bạn có thể khai thác.

Tất cả các loại ánh sáng trong điện ảnh đều thuộc một trong hai nhóm: ánh sáng tự nhiên (natural light) và ánh sáng nhân tạo (artificial light).
Ánh sáng tự nhiên là loại ánh sáng xuất hiện trong môi trường tự nhiên — như ánh sáng từ mặt trời, mặt trăng, lửa, hay thậm chí là ánh sáng phát ra từ đom đóm.
Ngược lại, ánh sáng nhân tạo là ánh sáng được con người tạo ra. Đèn đường, đèn neon, đèn pin, hay các tấm đèn LED đều thuộc nhóm này. Những dàn đèn mà ê-kíp mang lên phim trường và phải khởi động cả máy phát điện để cung cấp năng lượng — đó cũng chính là ánh sáng nhân tạo.

Tuy nhiên, ánh sáng tự nhiên và nhân tạo không phải là hai nhóm duy nhất. Còn có một loại khác được gọi là ánh sáng môi trường (ambient light) — tức là bất kỳ nguồn sáng nào có sẵn tại bối cảnh quay mà ê-kíp không mang tới.

Ánh sáng trong điện ảnh

Ánh sáng môi trường có thể là tự nhiên hoặc nhân tạo.
Ví dụ, nếu bạn quay trong một quán bar, ánh sáng môi trường có thể đến từ biển hiệu “OPEN” đang nhấp nháy. Nếu bạn quay bên lề đường, ánh sáng từ đèn pha của những chiếc xe chạy qua cũng được xem là ánh sáng môi trường. Và dĩ nhiên, nếu bạn quay ngoài trời vào ban ngày, bạn sẽ phải đối mặt với nguồn ánh sáng môi trường mạnh mẽ nhất: ánh sáng mặt trời.

Đôi khi, ánh sáng môi trường cũng có thể được xếp vào một nhóm khác nếu nó xuất hiện trực tiếp trong khung hình — khi đó, nó được gọi là ánh sáng thực dụng (practical lighting).

Tuy nhiên, ánh sáng thực dụng trong phim không nhất thiết phải là ánh sáng môi trường; nó có thể được bố trí có chủ đích bởi người phụ trách ánh sáng (gaffer).
Ánh sáng thực dụng thường có mối liên hệ chặt chẽ với ánh sáng có động cơ (motivated lighting) — một khái niệm khác trong điện ảnh, nhưng mang ý nghĩa khác biệt.

Ánh sáng có động cơ là cách tiếp cận ánh sáng trong điện ảnh mà trong đó ánh sáng xuất hiện có lý do hợp lý trong bối cảnh phim. Nói cách khác, đó là ánh sáng được thiết kế sao cho khán giả cảm thấy rằng nó đến từ một nguồn sáng hợp logic trong cảnh quay — chẳng hạn như ánh sáng mặt trời chiếu qua cửa sổ, hay ánh sáng từ một ngọn đèn bàn trong phòng.

Trong cảnh này, có nhiều lớp ánh sáng khác nhau đến từ nhiều nguồn và chất liệu ánh sáng đa dạng. Hai nguồn sáng thực dụng nổi bật là hai chiếc đèn đặt ở hai bên nhân vật Alithea.
Chiếc đèn bên phải tạo ra ánh sáng viền (edge light) trên lưng cô, trong khi chiếc đèn bên trái phát ra ánh sáng đỏ dịu hắt lên khuôn mặt cô — hoặc ít nhất là tạo cảm giác như vậy. Trên thực tế, ánh sáng đỏ này có thể chỉ là ánh sáng có động cơ chứ không phải nguồn sáng thực sự chiếu lên gương mặt Alithea. Nguồn sáng thật có thể là một đèn quay phim công suất cao được đặt ngoài khung hình, giúp mang lại hiệu quả thị giác hài hòa hơn.

Tương tự, ánh sáng xanh mạnh chiếu xuống vật thể mà Alithea đang nhìn cũng được xử lý theo cách có động cơ. Dù thực tế là nó được tạo bởi một đèn quay phim mạnh bên ngoài khung hình, nhưng người xem có thể tin rằng đó là ánh sáng mặt trời xuyên qua cửa sổ. Do đó, ánh sáng này cũng được xem là motivated light.

Như nhà quay phim huyền thoại Roger Deakins từng minh họa, việc hiểu và nắm rõ tất cả các loại ánh sáng trong điện ảnh là chìa khóa để tạo nên một khung hình có chiều sâu và cảm xúc.

Trước khi đi sâu hơn, bạn có thể tham khảo bảng tóm tắt kỹ thuật ánh sáng điện ảnh (film lighting cheatsheet) trong tệp PDF đính kèm bên dưới.

Các Dạng Ánh Sáng Trong Điện Ảnh

Chỉ Số Ánh Sáng (Lighting Metrics)

Ánh sáng trong điện ảnh không chỉ là một loại hình nghệ thuật – nó còn mang tính khoa học. Nhiều nhà quay phim (cinematographers) và trưởng bộ phận ánh sáng (gaffers) có kiến thức vật lý vững vàng, và điều đó hoàn toàn có lý do.
Trong lĩnh vực quay phim, có hai yếu tố cơ bản dùng để đo lường ánh sáng: cường độ (strength) và nhiệt độ màu (temperature).

Bảng Lumen * Các loại ánh sáng trong phim

Cường độ ánh sáng (Strength)

Cường độ của nguồn sáng được đo bằng lumens, nhưng chỉ số này không nói lên toàn bộ câu chuyện.
Một đạo diễn hình ảnh (DP) hoặc gaffer còn phải quan tâm đến ánh sáng tới (incidental light) – tức là lượng ánh sáng thực sự chiếu đến chủ thể.
Ánh sáng tới được đo bằng lux hoặc foot-candle.

Tuy nhiên, người quay phim còn cần biết bao nhiêu ánh sáng thực sự đi vào máy quay. Lượng ánh sáng này gọi là ánh sáng phản xạ (reflective light) — tức ánh sáng phản chiếu từ vật thể vào cảm biến hình ảnh của camera.

Lượng ánh sáng phản xạ phụ thuộc vào hai biến số chính:

• Cường độ của nguồn sáng.

• Khoảng cách giữa nguồn sáng và chủ thể.

Định luật nghịch đảo bình phương * Ánh sáng trong phim(Ảnh minh họa)

Hãy tưởng tượng bạn đang bước đi trong khu rừng tối, và bạn có hai lựa chọn: một ngọn nến nhỏ đang lập lòe hoặc một đèn pin công suất cao.
Bạn sẽ chọn đèn pin — vì nó mạnh hơn, có nhiều lumens hơn.
Nhưng khi bạn đi sâu hơn, bạn nhận ra rằng ánh sáng vẫn không chiếu được quá xa. Đó là bởi khoảng cách ảnh hưởng trực tiếp đến lượng ánh sáng nhận được: càng xa nguồn sáng, ánh sáng càng yếu đi.

Hiện tượng này được gọi là “sự suy giảm ánh sáng” (light falloff), và được mô tả bằng công thức Định luật nghịch đảo bình phương (Inverse Square Law):

Cường độ ánh sáng = 1 / (Khoảng cách)²

Càng cách xa nguồn sáng, ánh sáng càng yếu và càng khuếch tán nhiều hơn.

Nhiệt độ màu (Color Temperature)

Nhiệt độ màu của nguồn sáng quan trọng không kém cường độ, bởi vì cường độ quyết định độ sáng, trong khi nhiệt độ quyết định màu sắc của ánh sáng.
Nhiệt độ màu được đo bằng Kelvin (K).
Nguồn sáng càng nhiều Kelvin, ánh sáng càng có xu hướng ngả xanh (cool tone).
Ánh sáng ban ngày thường ở khoảng 5600K, trong khi đèn tungsten ở mức 3200K, tạo ra ánh sáng ấm hơn (warm tone).

Nhiệt độ màu sắc

Khi quay trong nhà gần cửa sổ, bạn có thể nhận thấy sự chênh lệch màu sắc này: ánh sáng mặt trời trông xanh hơn, còn ánh sáng trong nhà trông cam hơn.

Trên thực tế, ánh sáng “mặt trăng” trong cảnh phim này không phải ánh sáng tự nhiên, mà là ánh sáng nhân tạo được xử lý bằng filter (gel) để đạt tới nhiệt độ màu xanh lam mong muốn.
Kiến thức về nhiệt độ màu giúp ê-kíp tái tạo hiệu ứng ánh sáng chân thực mà không cần phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên.

Khi bạn nắm vững cường độ và nhiệt độ màu, ánh sáng trong phim sẽ được kiểm soát có chủ đích — không còn là sự phỏng đoán mà là nghệ thuật được dẫn dắt bởi khoa học.

Thuật Ngữ Ánh Sáng Trong Điện Ảnh (Lighting Terms for Film)

Một trong những khái niệm cơ bản nhất là phơi sáng (exposure) — lượng ánh sáng đi vào cảm biến của máy quay.
Một khung hình quá sáng (overexposed) sẽ khiến các chi tiết bị cháy sáng, trong khi quá tối (underexposed) sẽ làm mất dữ liệu ở vùng bóng.
Ngoài việc chỉnh đèn, người quay phim có thể cân chỉnh khẩu độ (aperture), tốc độ màn trập (shutter speed), hoặc ISO để kiểm soát độ phơi sáng.
Khẩu độ được đo bằng F-stop, và quyết định lượng ánh sáng đi qua ống kính.

Phong cách ánh sáng (Lighting Styles)

Hai thuật ngữ phổ biến là High Key Lighting và Low Key Lighting:

• High Key: độ tương phản thấp, hình ảnh sáng đều, thường dùng cho quảng cáo, phim lãng mạn, hoặc sitcom.

• Low Key: độ tương phản cao, ánh sáng gắt, bóng đổ sâu — thường xuất hiện trong phim noir hoặc phim kinh dị.

Thuật ngữ Chiaroscuro (ý chỉ “tương phản sáng – tối sâu”) thường mô tả phong cách Low Key, nơi bóng tối được khai thác để tạo chiều sâu cảm xúc và không khí bí ẩn.

Cả hai phong cách này được tạo nên từ Hard Light và Soft Light:

• Hard Light: ánh sáng gắt, định hướng mạnh, tạo bóng rõ nét.

• Soft Light: ánh sáng khuếch tán, nhẹ và dịu, giảm độ tương phản.

Thông thường, High Key sử dụng Soft Light, còn Low Key sử dụng Hard Light.

Vị trí và hướng ánh sáng

Một số thuật ngữ khác liên quan đến vị trí nguồn sáng:

• Magic Hour / Golden Hour: thời điểm hoàng hôn, khi ánh sáng tự nhiên ấm áp và mềm mại – rất lý tưởng để quay phim.

• Dumb Side (Broad Side): ánh sáng chiếu vào mặt hướng về camera – tạo cảm giác nhẹ nhàng, dễ chịu.

• Smart Side (Short Side): ánh sáng chiếu vào mặt khuất khỏi camera – tạo hiệu ứng kịch tính, căng thẳng, thậm chí rùng rợn, như trong phim A Nightmare on Elm Street.

Khi ánh sáng chiếu trực tiếp vào ống kính, nó tạo ra Lens Flare – hiệu ứng ánh sáng chói, đặc trưng trong phong cách của J.J. Abrams.
Nếu ánh sáng nằm trong khung hình nhưng bị mờ hậu cảnh, nó có thể tạo ra hiệu ứng Bokeh – những vệt sáng mờ ảo, khiến chủ thể nổi bật trong không gian mộng mị.

Khách sạn Grand Budapest • Ánh sáng phim

Thiết Bị Ánh Sáng Trong Điện Ảnh (Film Lighting Gear)

Một phim trường chuyên nghiệp chứa hàng tá thiết bị, và phần lớn trong số đó liên quan đến ánh sáng.
Các loại đèn phổ biến gồm:

• Tungsten Light: đèn sợi đốt, ánh sáng ấm.

• HMI Light: công suất mạnh, ánh sáng lạnh, thường dùng để mô phỏng ánh sáng ban ngày.

• Fluorescent Light / Kino Flo: ánh sáng mềm, mát, có thể điều chỉnh nhiệt độ màu.

• LED Light: linh hoạt, tiết kiệm điện, điều chỉnh màu sắc và cường độ dễ dàng.

Để điều chỉnh ánh sáng, ê-kíp còn sử dụng:

• Gel: tấm nhựa mỏng nhiều màu để thay đổi nhiệt độ ánh sáng.

• Diffuser / Softbox / Silk / Fog / Cloud: giúp khuếch tán ánh sáng, làm mềm đổ bóng.

• Reflector / Beadboard / Foamcore: phản chiếu hoặc làm lệch hướng ánh sáng.

• Flag / Barn Door / Egg Crate: kiểm soát hướng và hình dạng chùm sáng.

• Cookie (Cucoloris): tấm chắn có họa tiết giúp tạo bóng sáng hoa văn trên bối cảnh.

Ánh sáng thường được đặt trên Light Stand hoặc C-Stand, và để đo lượng ánh sáng tới, người quay sử dụng Light Meter.

Nếu bạn nắm vững các công cụ trên, bạn đã có đủ hành trang để thiết lập ánh sáng chuyên nghiệp cho mọi dự án phim, TVC hay quảng cáo thương hiệu.

Happy Lighting – Ánh sáng không chỉ là kỹ thuật, mà là cảm xúc được hiển thị bằng khoa học.